Në dhjetëvjeçarin e fundit Shqipëria ka adoptuar modelin e Partneritetit Publik Privat (PPP) në sektorin e shëndetësisë, me synimin e deklaruar për të modernizuar infrastrukturën mjekësore dhe përmirësuar cilësinë e shërbimeve. Megjithatë, përtej narrativës së përfitimeve dhe efiçencës, kontratat koncesionare të lidhura nga Ministria e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale (MSHMS) kanë shfaqur një sërë problematikash thelbësore në hartimin, tenderimin dhe zbatimin e tyre, probleme që aktualisht janë objekt hetimi nga autoritetet anti-korrupsion.
Katër kontratat PPP të lidhura nga MSHMS: kontrata për Kontrollin Mjekësor Bazë (Check-Up), Sterilizimin, Shërbimin e Laboratorëve dhe Hemodializën përfaqësojnë një kosto të parashikuar dhjetëvjeçare prej afro 42 miliardë lekësh, të gjitha të mbuluara nga buxheti i shtetit. Që nga viti 2015 kur është nëshkruar kontratat e parë, ajo e strerilizimit, e deri më sot, bie në sy se këto projekte janë jo vetëm ndër më rë kushtueshmet për buxhetin e shtetit në sektorin e shëndetësisë, por edhe ndër më të kontestuarat në vend, jo vetëm për kostot e larta dhe cilësinë e diskutueshme të shërbimeve, por edhe për mungesën ekstreme të transparencës si në fazën e përgatitjes së dokumentave të koncesionarieve, shpalljes së kompanive fituese dhe mënyrën e implementimit.
Analizat e pavarura dhe raportet institucionale kanë nxjerrë në pah se në të gjitha rastet vendimet janë marrë pa analizë të plotë të kostos dhe leverdishmërisë të koncesionit përkatës, janë zhvilluar me procedura të përshpejtuara dhe jashtë standardeve ligjore dhe kanë favorizuar operatorë të caktuar në kundërshtim me parimet e konkurrencës së ndershme.
Koncesioni i Check-Up, modeli i dështuar i partneritetit publik-privat
Koncesioni i parë i përgatitur, financuar dhe zbatuar në sektorin e shëndetësisë, ashtu siç është përmendur më sipër, është koncesioni për ofrimin e shërbimit të Kontrollit Mjekësor Bazë për grupmoshat 40–65 vjeç, i njohur gjerësisht si “Check-Up”. Ky projekt përfaqëson një nga rastet më domethënëse dhe shqetësuese të problematikës institucionale që ka shoqëruar PPP-të në sektorin e shëndetësisë në Shqipëri. Një analizë e thelluar e procesit të tij, nga faza e konceptimit deri në zbatimin e kontratës, evidenton një sërë shkeljesh dhe mangësish të theksuara.
Në analizën e ofuar në raportin “Menaxhimi dhe sfida e koncesioneve në shëndetësi”, përgatitur nga shoqatat Togethër for Life (TFL) më mbështetjen financiare të National Endowment for Democracy, vihet në dukje se në fazën e parë të hartimit të këtij projekti, u shënuan ndryshime të menjëhershme ligjore dhe u ndërmorën procedura administrative të përshpejtuara, të cilat jo vetëm që hapën rrugën për dhënien e koncesionit, por minuan thelbësisht integritetin e procesit të prokurimit publik. Komisioni i Dhënies së Koncesionit ishte kompozuar me pjesëmarrjen e joprofesionistëve, në shkelje të hapur të përcaktimeve ligjore dhe duke cenuar standardet institucionale të vendimmarrjes, duke lënë boshllëqe serioze në analizën teknike, ligjore dhe financiare të projektit.
Po gjatë kësaj procedure evidentohet se studimi i fizibilitetit u hartua në mënyrë të njëanshme, duke garantuar fitime të sigurta për operatorin privat dhe duke zhvendosur të gjithë riskun financiar dhe operacional mbi shtetin shqiptar. Studimi i fizibilitetit nuk përmbante një analizë të plotë krahasimore mes modelit PPP dhe prokurimit publik, siç e kërkon ligji, duke e lënë të paqartë leverdishmërinë reale të modelit të përzgjedhur.
Edhe në fazën e tenderimit u shfaqën probleme të theksuara ku fituesi i kontratës paraqiti jo vetëm ofertën më të lartë, por nuk dispononte të gjitha licencat e nevojshme dhe përmbushte më pak kritere krahasuar me operatorin e renditur të dytë, i cili kishte një ofertë më të ulët dhe kushte më të favorshme teknike. Kjo dëshmon për një proces të ndikuar dhe të paracaktuar, që e dëmtoi thellësisht konkurrencën e ndershme.
Problematikat kulmuan në fazën e zbatimit të kontratës. Auditimet e kryera kanë evidentuar kosto të pajustifikuara, pagesa për shërbime që nuk janë kryer dhe faturim të pajustifikuar të TVSH-së. Për më tepër, objektivat e vendosura në kontratë nuk janë arritur, ndërsa kostoja për njësi është rritur ndjeshëm, duke rënduar pa arsye buxhetin e shtetit dhe duke dëmtuar interesin publik.
SPAK dhe fillimi i llogaridhënies: një kthesë institucionale?
Tre nga katër koncesionet e MSHMS janë aktualisht nën hetim nga Struktura e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK). Në rastin e koncesionit për sterilizimin, procedimi penal është çuar në gjykatë dhe përfshin ish-Ministrin e Shëndetësisë Ilir Beqaj dhe zyrtarë të tjerë të lartë. Ndërkohë, hetimet paraprake janë ende në proces për koncesionet e Check-Up dhe laboratorëve.
Fakti që hetimet kanë marrë këtë intensitet pas kaq vitesh tregon një ndërgjegjësim në rritje institucional, por gjithashtu ngre pyetje serioze mbi efektivitetin e mekanizmave të mbikëqyrjes dhe kontrollit që duhet të ishin në funksion që në fazat e hershme të këtyre projekteve.
Koncesionet PPP në shëndetësi nuk janë të dëmshme për nga natyra; përkundrazi, nëse zbatohen siç duhet, ato mund të sjellin inovacion dhe eficiencë në ofrimin e shërbimeve publike. Por në realitetin shqiptar, ato janë përdorur shpesh si instrument për përfitime klienteliste, në dëm të interesit publik. Në vend që të garantojnë shërbime më të mira për qytetarët, shumë prej tyre janë shndërruar në burim abuzimi dhe pasigurie financiare për buxhetin e shtetit.
Në këtë kontekst, është e domosdoshme që reforma të mos mbeten në nivelin e deklaratave, por të përkthehen në rregulla të qarta, procedura të ndershme dhe përgjegjësi të vërteta. Vetëm kështu mund të rikthehet besimi i qytetarëve në sistemin e shëndetësisë dhe në përdorimin e drejtë të fondeve publike.
Koha për reagim
Në dritën e problematikave të theksuara që kanë karakterizuar dhënien dhe zbatimin e kontratave koncesionare në sektorin e shëndetësisë, është e domosdoshme që Shqipëria të ndërmarrë reforma të thella strukturore, me synimin për të rikthyer besimin e publikut, për të mbrojtur interesin qytetar dhe për të garantuar përdorimin e drejtë të fondeve publike. Megjithatë, institucionet vazhdojnë të jenë hermetike dhe të kufizuara në dhënien e informacionit se çfarë do të bëhet me shërbimin e check up dhe, konsecilohet e tjera pas përfundimit të kontratta dhjetëvjeçare. Edhe pse ende nuk dihet se cila do të jetë forma e ofrimit të shërbimeve që aktualisht ofrohen nga operatorë privatë falë marrëveshjes koncesionare me Ministrinë e Shëndetësisë, është mësuar tashmë se për koncesionin e check up dhe koncesionet e tjera qeveria ka parashikuar buxhet të dedikuar të paktën deri në vitin 2028 (sipas buxhetit afatmesëm të MSHMS 2026-2028).
Për të shmangur përsëritjen e praktikave të dëmshme, ekspertët kanë kërkuar rivendosjen e standardeve reale të analizës së fizibilitetit, në të cilën të vlerësohen në mënyrë objektive të gjitha opsionet e mundshme të prokurimit, përfshirë modelin tradicional publik. Këto analiza duhet të jenë jo vetëm teknike dhe financiare, por edhe sociale dhe institucionale, duke pasur në fokus ndikimin afatgjatë mbi sistemin shëndetësor.
Në të njëjtën kohë, komisionet e vlerësimit që ngrihen për të menaxhuar proceset e prokurimit duhet të përbëhen nga ekspertë të fushave të ndryshme – juristë, ekonomistë, teknikë – për të garantuar një vendimmarrje të balancuar dhe të bazuar në kompetencë. Kydo të ishte një hap i domosdoshëm për të shmangur përqendrimin e pushtetit teknik në duart e një grupi të kufizuar, siç ka ndodhur në rastin e koncesionit të Check-Up.
Një tjetër shtyllë thelbësore për t’u trajtuar mbetet transparenca. Çdo dokument që lidhet me koncesionin, që nga dokumentacioni i tenderit, kontratat dhe anekset e tyre, e deri te raportet vjetore të monitorimit, duhet të jenë të aksesueshme publikisht, si një standard i pandashëm i llogaridhënies dhe i respektimit të interesit qytetar.
Po aq e rëndësishme është përcaktimi i qartë i mënyrës së ndarjes së riskut ndërmjet sektorit publik dhe atij privat. Modelet e ardhshme të partneriteteve duhet të reflektojnë ndarjen reale dhe të drejtë të përgjegjësive, duke shmangur zhvendosjen e rreziqeve vetëm mbi buxhetin e shtetit.
Së fundmi, fuqizimi i rolit mbikëqyrës të institucioneve të pavarura, si Kontrolli i Lartë i Shtetit dhe Parlamenti, do të jetë thelbësor për të garantuar që kontratat PPP të mos shndërrohen më në mjete për përfitime të ngushta apo për keqmenaxhim të qëllimshëm.
