Në vitin 2019, Shqipëria ndërmori një reformë të rëndësishme në sistemin e vlerësimit të aftësisë së kufizuar, duke kaluar nga modeli tradicional mjekësor në modelin bio-psiko-social. Kjo reformë, e paraprirë nga një fazë pilot e nisur në vitin 2017, u prezantua si një hap drejt ndërtimit të një sistemi më të drejtë dhe gjithëpërfshirës, që vendos individin në qendër.
Qasja e re synon të vlerësojë jo vetëm gjendjen shëndetësore, por edhe faktorët socialë, psikologjikë dhe mjedisorë që ndikojnë në jetën e përditshme të personave me aftësi të kufizuara. Në teori, ky model përfaqëson një standard më të avancuar dhe të harmonizuar me praktikat ndërkombëtare.
Megjithatë, zbatimi i modelit bio-psiko-social ka nxjerrë në pah sfida të konsiderueshme. Ndryshe nga vlerësimi i thjeshtë mjekësor, kjo qasje kërkon ekspertizë të specializuar dhe një analizë të thelluar të situatës së individit.
Në praktikë, ky proces shpesh është reduktuar në procedura formale. Në disa raste, vlerësimet janë kryer në mënyrë të thjeshtuar, pa një analizë të plotë të kushteve reale të jetesës së individëve. Siç tregon edhe rasti i një përfitueseje, e cila u kontaktua vetëm telefonikisht nga komisioni për rivlerësim, procesi jo gjithmonë arrin të reflektojë realitetin konkret të personave me aftësi të kufizuara.
Sfida në akses dhe trajtim dinjitoz
Një nga problemet më të ndjeshme lidhet me mënyrën se si personat me aftësi të kufizuara trajtohen gjatë procesit të vlerësimit. Ka raste kur individëve me gjendje të rëndë u kërkohet të paraqiten fizikisht pranë komisioneve, pavarësisht pamundësisë së tyre reale për të lëvizur.
Rrëfimet e familjarëve tregojnë për situata të vështira, ku mungesa e fleksibilitetit institucional rëndon më tej jetën e përditshme të tyre. Këto raste ngrenë pikëpyetje serioze mbi ndjeshmërinë dhe përshtatjen e sistemit ndaj nevojave reale të përfituesve .
“Më telefonuan nga komisioni dhe më pyetën si jam. Si mund të jem pas 30 vitesh në karrocë?”, tregon Shpresa, një grua paraplegjike. Rasti i saj ilustron një sistem që në vend të një vlerësimi të plotë dhe të drejtpërdrejtë, shpesh mbështetet në procedura të thjeshtuara që nuk reflektojnë realitetin e individit .
Në raste të tjera, situata bëhet edhe më e vështirë. Familjarë të personave në gjendje të rëndë shëndetësore raportojnë kërkesa absurde për paraqitje fizike përpara komisionit. “Bashkëshorti im ka 15 vite në shtrat. Më kërkuan ta çoja para komisionit, ndryshe do t’i hiqnin kempin”, tregon një bashkëshorte, duke vënë në dukje mungesën e fleksibilitetit dhe ndjeshmërisë së sistemit.
Një tjetër sfidë lidhet me qëndrueshmërinë e vendimmarrjes. Për shkak të natyrës së modelit bio-psiko-social, i cili përfshin edhe elementë subjektivë, vlerësimet mund të ndryshojnë nga një rast në tjetrin. Përfituesit dhe familjarët e tyre edhe pas shtatë vitesh të zbatimit të modelit të ri, mbeten të paqartë dhe ndjehen të pasigurt.
Kjo ka sjellë riklasifikime, ulje të nivelit të përfitimeve dhe në disa raste edhe përjashtim nga skema. Ndërkohë, të dhënat tregojnë se numri i përfituesve ka rënë, pavarësisht rritjes së fondeve, duke shtuar pasiguritë mbi efektivitetin e reformës.
“Ne në familje jemi tre persona me aftës të kufizuara, me të njëjtën sëmundje me të njëjtën rëndesë të sëmundjes, megjithatë, komisioni n aka vlerësuar ndryshe. Pagesa dhe mbështetja që përfitojmë janë të ndryshme. Nuk e kuptojmë pse dhe askush nuk n aka sqaruar deri tani.
Një nga dobësitë më të mëdha të reformës mbetet mungesa e transparencës. Informacioni mbi rezultatet konkrete të zbatimit, ndikimin real dhe sfidat mbetet i kufizuar.
Mungesa e raporteve të rregullta dhe e treguesve të qartë të performancës e bën të vështirë vlerësimin objektiv të reformës dhe pengon ndërhyrjet e nevojshme për përmirësim.
Përtej vlerësimit: mungesa e mbështetjes afatgjatë
Reforma nuk kishte për qëllim vetëm ndryshimin e mënyrës së vlerësimit, por edhe krijimin e një sistemi më të integruar mbështetës. Megjithatë, në praktikë, shumë persona me aftësi të kufizuara vazhdojnë të përballen me mungesë të mundësive për arsimim cilësor, trajnim dhe veçanërisht punësim të qëndrueshëm.
Rastet e të rinjve që përfitojnë punësim vetëm përmes projekteve të përkohshme dhe më pas mbeten sërish jashtë tregut të punës tregojnë mungesën e politikave afatgjata dhe të qëndrueshme në këtë drejtim.
Por sfidat nuk ndalen vetëm tek vlerësimi. Shumë familje kishin shpresa se modeli i ri do të sillte më shumë mundësi për rehabilitim dhe integrim, veçanërisht në arsim dhe punësim. Megjithatë, realiteti shpesh është zhgënjyes.
“Djali im me sindromën Doën përfundoi shkollën dhe një kurs profesional, por sapo mbaroi projekti, e pushuan nga puna”, tregon një prind, duke ngritur shqetësimin për mungesën e politikave të qëndrueshme të punësimit.
Nevoja për rishkim dhe përmirësim
Modeli bio-psiko-social edhe pse në teori përfaqëson një qasje moderne dhe të drejtë, zbatimi i tij në Shqipëri tregon se reformat strukturore kërkojnë më shumë sesa ndryshime ligjore. Ato kërkojnë kapacitete, burime, koordinim dhe mbi të gjitha, një fokus të vazhdueshëm tek individi.
Sot, disa vite pas startimit të reformës së re, ajo mbetet në një pikë kritike: mes potencialit për përfshirje dhe rrezikut për përjashtim. Nëse institucionet nuk arrijnë të adresojnë sfidat e evidentuara, rrezikohet që një reformë e ndërtuar për të garantuar dinjitet dhe barazi të prodhojë të kundërtën.
Në fund, pyetja mbetet e hapur: A janë të vetëdijshme institucionet se kjo reformë para së gjithash duhet të funksionojë si një mekanizëm real për përfshirje sociale dhe jo të mbetet thjesht dhe vetëm një ndryshim konceptual që nuk arrin të prekë jetën e përditshme të atyre që kanë më shumë nevojë?
* Ky publikim është përgatitur nga Together for Life në kuadër të Programit të Mbështetjes Themelore, i mbështetur financiarisht nga Ambasada Suedeze në Tiranë. Përgjegjësia për përmbajtjen i takon vetëm Together for Life dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht pikëpamjet e Ambasadës Suedeze në Tiranë.
