Nga premtimi për cilësi, në barrë për buxhetin publik
Në vitin 2015, Ministria e Shëndetësisë ndërmori një nga projektet më ambicioze të Partneritetit Publik Privat (PPP) në sistemin shëndetësor: ofrimin e një shërbimi të integruar për setet kirurgjikale të personalizuara, pajisjet mjekësore sterile njëpërdorimëshe, dezinfektimin e sallave kirurgjikale dhe trajtimin e mbetjeve biologjike. Kontrata u nënshkrua me kompaninë “SaniService sh.p.k.” për një periudhë 10-vjeçare, duke hyrë në fuqi në dhjetor të po atij viti.
Objektivi i këtij koncesioni ishte përmirësimi i cilësisë dhe sigurisë së shërbimeve kirurgjikale në spitalet publike në të gjithë vendin. Por me kalimin e viteve, ky projekt u kthye nga një premtim modernizimi në një shembull flagrant të sfidave që shoqërojnë kontratat koncesionare në Shqipëri.
Ndërsa ideja e financimit “pay-per-use”, ku shteti paguan për çdo përdorim të shërbimit, synonte të sillte eficiencë dhe kontroll të kostove, realiteti rezultoi krejt ndryshe. Nga viti 2017 deri në 2021, pagesat ndaj kompanisë kapën shifrën e 7.88 miliardë lekëve, ndërsa në total, buxheti parashikon të paguajë deri në fund të kontratës rreth 16.5 miliardë lekë.
Në mënyrë të befasishme, vetëm për vitin 2018, shpenzimet tejkaluan ndjeshëm parashikimet fillestare: nga 1.26 miliardë lekë të planifikuara, u faturuan rreth 2.08 miliardë lekë. Një rritje e tillë nuk u shoqërua me asnjë analizë të thelluar apo ndërhyrje për të mbajtur kostot nën kontroll.
Për më tepër, strukturat përgjegjëse nuk kishin parashikuar mekanizma për monitorim dhe kontroll të zbatimit të kontratës në terren. Në auditimet e kryera nga Kontrolli i Lartë i Shtetit (KLSH), evidentohet se mungon një njësi funksionale për kontrollin fizik të këtij shërbimi, një neglizhencë serioze për një kontratë që rëndon ndjeshëm mbi financat publike.
Standarde jo të barabarta, sete të papërshtatshme
Problemet e koncesionit të sterilizimit nuk kufizohen vetëm në tejkalimet buxhetore dhe mungesën e monitorimit institucional. Një ndër çështjet më shqetësuese që kanë dalë nga auditimet e Kontrollit të Lartë të Shtetit (KLSH) ka të bëjë me mungesën e standardizimit dhe koherencës në ofrimin e seteve kirurgjikale.
Të dhënat e vitit 2022 tregojnë një praktikë të paqartë dhe të pasistemuar në shpërndarjen e seteve kirurgjikale në spitale të ndryshme. Për të njëjtën ndërhyrje kirurgjikale, pra për të njëjtin lloj operacioni me të njëjtat kërkesa klinike, janë përdorur sete të ndryshme instrumentesh. Kjo jo vetëm që cenon standardet klinike dhe sigurinë e pacientit, por krijon edhe një konfuzion të madh në logjistikën e ofrimit të shërbimit dhe në menaxhimin e kostove.
Në praktikë, mungesa e një protokolli të unifikuar për përcaktimin e përmbajtjes së seteve të personalizuara sjell pasoja të shumta. Nga njëra anë, stafi kirurgjikal nuk ka garanci për pajisje të njëjta dhe të përshtatshme nga një ndërhyrje në tjetrën. Kjo mund të ndikojë drejtpërdrejt në kohëzgjatjen e ndërhyrjes, në përgatitjen para operacionit dhe potencialisht në sigurinë intra-operatore të pacientit. Nga ana tjetër, për operatorin koncesionar, kjo lejon hapësirë për interpretim subjektiv të kompleksitetit të ndërhyrjes, dhe për rrjedhojë, për faturim të lartë të seteve “më komplekse”, pa një justifikim të qartë mjekësor.
Raporti i KLSH-së evidenton se ka pasur një rritje jo proporcionale të përdorimit të seteve të kompleksitetit të lartë, që përkthehet në një rritje artificiale të çmimeve të shërbimit, duke nxitur përdorimin e seteve më të shtrenjta edhe në ndërhyrje që nuk e kërkojnë këtë nivel kompleksiteti. Edhe kategoritë e seteve me kompleksitet të ulët janë rritur me 16%, ndërsa ato me kompleksitet të mesëm me 3%, duke dëshmuar për një mungesë të një matrice të qartë për kategorizimin e ndërhyrjeve dhe për përcaktimin transparent të çmimeve për secilën kategori.
Për më tepër, në auditimin e kryer në spitale universitare, rajonale dhe bashkiake është konstatuar se për të njëjtën diagnozë kirurgjikale janë përdorur deri në 3–4 lloje të ndryshme setesh, gjë që cenon rëndë parimin e barazisë së aksesit në shërbim për qytetarët në zona të ndryshme të vendit. Një pacient në Tiranë mund të ketë marrë një set më të kompletuar ose më të shtrenjtë, ndërsa një pacient në një spital rajonal mund të ketë përfituar një set më të thjeshtë për të njëjtën ndërhyrje, duke krijuar kështu një ndarje të pabarabartë të cilësisë së kujdesit.
Kjo mungesë uniformiteti ngre dyshime serioze edhe për mungesën e mbikëqyrjes teknike dhe klinike nga ana e autoriteteve shtetërore, të cilat duhet të ishin garantues të zbatimit të protokolleve dhe kontrollit të cilësisë së pajisjeve kirurgjikale në të gjithë rrjetin spitalor.
Në fund, kjo situatë nuk është thjesht një problem i teknikave administrative apo buxhetore – por një çështje e rëndë sistemike që cenon besimin publik, krijon shpenzime të pajustifikuara për taksapaguesit dhe ekspozon pacientët ndaj rrezikut të një kujdesi jo uniform dhe potencialisht të pasigurt.
Përballë kësaj panorame, nevoja për një rishikim të thelluar të strukturës së kontratës, protokolleve të seteve kirurgjikale dhe transparencës në faturim është urgjente dhe thelbësore për të rikthyer standardet në vendin që u takon në sistemin shëndetësor publik.
Reagimi institucional dhe hetimet për abuzime
Në vitin 2018, KLSH i kërkoi Ministrisë së Financave dhe Ministrisë së Shëndetësisë të rishikonin strukturën e çmimeve dhe paketave që ofronte koncesionari. U rekomandua që të përjashtoheshin nga përfshirja në kosto elementë që mbulohen tashmë nga spitalet, siç janë energjia apo uji. Po ashtu, KLSH rekomandoi riformatimin e grupeve të kompleksitetit dhe përshtatjen e seteve sipas diagnozës dhe tipit të ndërhyrjes. Por deri më sot nuk ka prova të qarta që këto rekomandime janë zbatuar.
Koncesioni i sterilizimit nuk ka mbetur jashtë radarit të Prokurorisë së Posaçme (SPAK). Që nga viti 2020 janë në zhvillim hetime që përfshijnë ish-zyrtarë të nivelit të lartë në Ministrinë e Shëndetësisë, përfshirë ish-ministrin Ilir Beqaj, ish-zv/ministrin Klodian Rrjepaj dhe përfaqësues të kompanisë “SaniService”. Akuza të rënda si shpërdorim detyre dhe shkelje të barazisë në tendera janë bërë publike, duke i dhënë një tjetër dimension kritik këtij projekti.
Rasti i koncesionit të sterilizimit është një ndër ilustrimet më të qarta të mënyrës se si mungesa e analizës së kostove reale, mungesa e monitorimit dhe ndarja jo e balancuar e riskut mund të kthejnë një projekt me qëllim pozitiv në një barrë financiare për buxhetin publik dhe një burim pasigurie për sistemin shëndetësor.
Kjo përvojë tregon se çdo projekt i ngjashëm duhet të përfshijë më shumë transparencë, ekspertizë të pavarur në analizën e kostove dhe përfitimeve, si dhe mekanizma efektivë të kontrollit. Pa këto elementë thelbësorë, PPP-të në shëndetësi rrezikojnë të dështojnë, jo vetëm në misionin e tyre për të rritur cilësinë e kujdesit shëndetësor, por edhe në ruajtjen e besimit të publikut në mënyrën se si menaxhohen fondet publike.
